Tolhuisje ’n Tol

Een stukje geschiedenis van Raalte

’n Tol staat aan de Zwolsestraat, de oorspronkelijke doorgaande weg tussen Raalte en Zwolle. In de negentiende eeuw werden steeds meer wegen verhard en werd op verschillende plaatsen tol geheven om de aanleg en het onderhoud ervan te bekostigen. Reizigers betaalden afhankelijk van de manier waarop zij zich verplaatsten. Zo kostte de passage van een kar met een geit volgens lokale historische informatie twee cent, terwijl voor een postwagen tien cent tol moest worden betaald.

Het Tolhuis vormde daarmee een klein maar herkenbaar onderdeel van het dagelijkse verkeer van die tijd. Het gebouw uit circa 1830 bleef behouden en werd uiteindelijk aangewezen als gemeentelijk monument.

Door de jaren heen waren verschillende aanbouwen aan het huisje toegevoegd om het geschikt te houden voor bewoning. Daarmee bleef het gebouw weliswaar in gebruik, maar raakte de oorspronkelijke hoofdvorm steeds verder uit beeld.

Terug naar de kracht van het oorspronkelijke Tolhuis

Bij de renovatie is daarom bewust gezocht naar de oorspronkelijke verschijningsvorm van ’n Tol. Latere aanbouwen zijn verwijderd, waardoor het karakteristieke volume weer volledig zichtbaar werd.

De gevels zijn hersteld en opnieuw wit afgewerkt, het rieten dak is vernieuwd en karakteristieke kleuren en onderdelen zijn waar mogelijk behouden of teruggebracht. Ook binnen is met respect voor de historie gewerkt. Zo ontstond geen reconstructie van het verleden, maar een eigentijdse renovatie waarin de geschiedenis van het gebouw voelbaar is gebleven.

Tegelijkertijd moest het monument voldoen aan hedendaagse eisen aan comfort en energiegebruik. Het Tolhuis is daarom grondig verduurzaamd en uiteindelijk energieneutraal gemaakt.

Circulair verduurzamen met oude kranten

Bijzonder aan de renovatie is de aandacht voor circulaire en hergebruikte materialen. Een mooi voorbeeld hiervan is de isolatie die achteraf is aangebracht. Hiervoor zijn oude kranten gebruikt als grondstof voor cellulose isolatie.

Papier dat zijn oorspronkelijke functie al lang had vervuld, kreeg zo een tweede leven als isolatiemateriaal. In plaats van uitsluitend nieuwe grondstoffen toe te voegen, wordt gebruikgemaakt van materiaal dat al beschikbaar is.

Deze keuze past goed bij de renovatie van een monument als ’n Tol. Het bestaande gebouw zelf is immers misschien wel de meest uitgesproken vorm van hergebruik: in plaats van slopen en vervangen wordt behouden, hersteld en aangepast. Het monument krijgt daarmee niet alleen cultuurhistorisch, maar ook vanuit duurzaamheidsoogpunt een nieuw leven.

Een nieuwe aanbouw als verbinding

Om het Tolhuis goed te kunnen blijven gebruiken, is een nieuwe woning achter het Tolhuis ontworpen. Bij zo’n toevoeging aan een monument zoeken we niet naar een letterlijke kopie van het bestaande gebouw. Juist het onderscheid tussen oud en nieuw maakt de verschillende tijdslagen leesbaar. De grote massa die is toegevoegd vormt het decor voor het Tolhuis.

De nieuwe toevoeging is eigentijds vormgegeven en, qua detaillering en expressie, zorgvuldig ondergeschikt gemaakt aan het Tolhuis. Een transparant tussenlid vormt de functionele verbinding tussen het historische gebouw en de hedendaagse woning. De renovatie van het monument heeft aan de buitenzijde zijn karakter behouden, terwijl binnen het comfort ontstaat dat tegenwoordig van een woning wordt verwacht.

Oud en nieuw hoeven elkaar daarbij niet te imiteren. Ze moeten elkaar versterken.

De nieuwe woning als decor

Achter het Tolhuis is een volledig nieuwe woning gerealiseerd. Een belangrijke ontwerpbeslissing was dat deze woning vanaf de Zwolsestraat niet de hoofdrol mocht opeisen. Die rol behoort toe aan ’n Tol.

Daarom is de nieuwbouw bewust ingetogen ontworpen. De donkere gevelbekleding van houten planken vormt een rustig contrast met het wit geschilderde Tolhuis. Ook de vlakke, donkere dakpannen en de in het dak geïntegreerde zonnepanelen dragen bij aan het terughoudende karakter van de nieuwbouw.

De woning vormt als het ware een donker decor achter het lichte monument. Juist door dat contrast wordt het kleine Tolhuis sterker zichtbaar.

Aan de straatzijde houdt de nieuwbouw zich gesloten en bescheiden. Aan de tuinzijde verandert dat beeld. Hier opent de woning zich met grote glasvlakken naar het zuiden en westen. Daglicht, zicht op de tuin en contact met buiten bepalen hier de woonkwaliteit. Een veranda met een eigentijdse, industriële uitstraling vormt de overgang tussen woning en tuin.

Een ensemble van oud en nieuw

Tolhuis, nieuwe woning en bijgebouw zijn niet als losse gebouwen ontworpen, maar als één ruimtelijk ensemble. Daarbij is bewust een hiërarchie aangebracht.

Het kleine, historische Tolhuis staat vooraan op het perceel en blijft vanaf de openbare weg de blikvanger. De nieuwe bebouwing staat daarachter en ondersteunt het beeld. Zo ontstaat een compositie waarin bijna tweehonderd jaar architectuur naast elkaar kan bestaan.

Het contrast tussen het witte, rietgedekte monument en de donkere, eigentijdse nieuwbouw maakt bovendien zichtbaar wat oorspronkelijk is en wat later is toegevoegd. Het nieuwe probeert niet oud te lijken en het oude hoeft niet modern te worden gemaakt.

Behoud door opnieuw betekenis te geven

De renovatie van ’n Tol laat zien dat het behoud van een monument verder gaat dan het restaureren van gevels en een dak. Om erfgoed werkelijk te behouden, moet het ook een functie en toekomst krijgen.

Door het Tolhuis zorgvuldig te renoveren, circulaire materialen toe te passen, het energetisch te verbeteren en nieuwe architectuur op een respectvolle manier toe te voegen, heeft ’n Tol opnieuw betekenis gekregen.

Het resultaat is een bijzondere combinatie van historie, circulariteit en hedendaagse architectuur. Een bijna tweehonderd jaar oud Tolhuis dat opnieuw een prominente plek inneemt aan de oude weg naar Zwolle, met daarachter een moderne woning die bewust een stap terug doet. Zo blijft ’n Tol de hoofdrol spelen: een stukje geschiedenis van Raalte, klaar voor de toekomst.

Wat komt er allemaal bij kijken

Er komt het een en ander bij kijken wanneer u een gemeentelijk monument wilt renoveren. Hoogsteder architecten is een architectenbureau dat kennis heeft van dergelijke ontwerpopgaves. Wij gaan graag vrijblijvend met u in gesprek over de kansen voor de renovatie of restauratie van uw gemeentelijk monument.